Chuyên mục: “Nhất thế giới – Những kỷ lục và sự thật thú vị nhất thế giới 2026”
⚡ Tóm tắt nhanh (Key Takeaways): thành phố dưới lòng đất
thành phố dưới lòng đất — Từ cao nguyên khô cằn của Tiểu Á đến các sa mạc cát cháy của Bắc Phi và những vùng đất băng giá Đông Âu, giới khảo cổ học và địa chất học đã xác định hàng trăm quần thể kiến trúc ngầm vĩ đại. Dưới đây là hành trình giải mã Top 10 thành phố ngầm đồ sộ nhất từng được ghi nhận trong lịch sử văn minh nhân loại, nơi trí tuệ sinh tồn chạm đến đỉnh cao.
📖 Nguồn đối chiếu & tham khảo: Wikipedia – Bách khoa Toàn thư Kỷ lục & Khám phá Thế giới
Sâu bên dưới lớp vỏ Trái Đất, nơi ánh sáng mặt trời chưa từng chạm tới, nhân loại trong suốt hàng thiên niên kỷ đã khoét sâu vào lòng đá để kiến tạo nên những kỳ quan ẩn giấu. Một thành phố dưới lòng đất không chỉ đơn thuần là hầm trú ẩn tạm thời khi chiến tranh bùng nổ, mà là những hệ sinh thái thu nhỏ với đầy đủ hệ thống thông gió, kho chứa lương thực, nhà thờ, trường học và hệ thống cấp thoát nước tinh vi đủ sức dung chứa hàng vạn con người sinh sống liên tục trong nhiều tháng. Từ cao nguyên khô cằn của Tiểu Á đến các sa mạc cát cháy của Bắc Phi và những vùng đất băng giá Đông Âu, giới khảo cổ học và địa chất học đã xác định hàng trăm quần thể kiến trúc ngầm vĩ đại. Dưới đây là hành trình giải mã Top 10 thành phố ngầm đồ sộ nhất từng được ghi nhận trong lịch sử văn minh nhân loại, nơi trí tuệ sinh tồn chạm đến đỉnh cao.
📑 Mục Lục Nội Dung
- Hệ Thống Thành Phố Dưới Lòng Đất: Kỳ Quan Sinh Tồn Và Kỷ Lục Nhân Loại
- 10. Naours (Pháp) - Mê cung ngầm của người hành hương và binh lính
- 9. Derinkuyu (Thổ Nhĩ Kỳ) - Đô thị ngầm sâu nhất vùng Cappadocia
- 8. Kaymakli (Thổ Nhĩ Kỳ) - Kiệt tác kiến trúc đa tầng liền mạch
- 7. Petra (Jordan) - Đô thị đá đỏ và hệ thống ngầm dẫn nước thiên tài
- 6. Wieliczka (Ba Lan) - Vương quốc muối mỏ dưới lòng đất
- 5. Coober Pedy (Úc) - Thủ phủ opal ngầm trên sa mạc
- 4. Setenil de las Bodegas (Tây Ban Nha) - Đô thị khổng lồ nép mình dưới khối đá khổng lồ
- 3. Noanam (Bắc Kinh, Trung Quốc) - Thành phố phòng thủ hạt nhân dưới lòng thủ đô
- 2. Montreal Underground City (RES1, Canada) - Đô thị ngầm thương mại lớn nhất hành tinh
- 1. MosMetro (Nga) - Hệ thống hầm trú ẩn và cung điện ngầm vĩ đại nhất lịch sử
- Bảng Đối Soát Thông Số Kỷ Lục Các Thành Phố Dưới Lòng Đất
- Ý Nghĩa Khoa Học Và Tầm Nhìn Tương Lai Của Không Gian Ngầm
- Câu Hỏi Thường Gặp (FAQ) Về Các Thành Phố Dưới Lòng Đất
- 1. Làm thế nào để các thành phố ngầm cổ đại giải quyết vấn đề thông gió khi ở độ sâu lớn?
- 2. Con người có thể sống hoàn toàn dưới lòng đất trong thời gian dài mà không bị ảnh hưởng sức khỏe không?
- 3. Làm sao các thành phố ngầm như Derinkuyu có được nguồn nước ngọt ổn định khi chiến tranh bao vây?
Hệ Thống Thành Phố Dưới Lòng Đất: Kỳ Quan Sinh Tồn Và Kỷ Lục Nhân Loại
Việc xây dựng một đô thị ngầm đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về địa chất học, cơ học đất đá và kỹ thuật thủy lực. Không giống như các công trình trên mặt đất, sai số trong tính toán kết cấu ngầm có thể dẫn đến thảm họa sụp đổ toàn bộ hệ thống. Dưới góc độ của một chuyên gia khám phá di sản, các công trình này được chia thành nhiều tầng sâu khác nhau, tối ưu hóa nhiệt độ ổn định tự nhiên trong lòng đất (thường dao động từ 13 đến 15 độ C quanh năm) để chống chọi với cả cái lạnh cắt da lẫn cái nóng thiêu đốt của bề mặt.
10. Naours (Pháp) – Mê cung ngầm của người hành hương và binh lính
Nằm bên dưới vùng Picardy miền bắc nước Pháp, Naours là một thành phố ngầm quy mô lớn được khai quật từ các mỏ đá phấn có từ thời Trung Cổ, thậm chí có dấu vết từ thời kỳ Gallo-Roman. Hệ thống này sở hữu thông số kỹ thuật ấn tượng với hơn 28 hành lang chính, chiều dài tổng cộng lên tới hơn 2 km, tạo thành một mạng lưới gồm gần 300 phòng ngầm cá nhân. Ở độ sâu trung bình từ 15 đến 33 mét so với mặt đất, Naours từng có khả năng dung chứa toàn bộ dân số của ngôi làng trên mặt đất (khoảng 3.000 người) cùng với gia súc trong thời kỳ chiến tranh tôn giáo và các cuộc xâm lược. Điểm độc đáo nhất của Naours là sự hiện diện của các lò nướng bánh mì, nhà nguyện và giếng nước ngầm hoạt động hoàn chỉnh, biến nơi đây thành một đô thị tự cung tự cấp thực thụ.
9. Derinkuyu (Thổ Nhĩ Kỳ) – Đô thị ngầm sâu nhất vùng Cappadocia
Đứng ở vị trí thứ 9 trong bảng xếp hạng, Derinkuyu là một trong những thành phố ngầm phức tạp và nổi tiếng nhất thế giới. Được phát hiện tình cờ vào năm 1963 bởi một người dân địa phương đang cải tạo nhà, quần thể này lao xuống lòng đất đến độ sâu đáng kinh ngạc là 85 mét, phân bổ thành 18 tầng ngầm khác nhau. Các nghiên cứu khảo cổ xác định nền tảng ban đầu của Derinkuyu được đục đẽo vào lớp đá tuff mềm từ thời Phrygia (thế kỷ VIII – VII trước Công nguyên), sau đó được mở rộng tối đa dưới thời đế quốc Đông La Mã (Byzantine) để trốn chạy các cuộc đột kích của người Ả Rập. Với diện tích ước tính lên đến vài kilômét vuông, Derinkuyu có thể chứa từ 20.000 đến 50.000 cư dân cùng kho dự trữ thực phẩm khổng lồ, hệ thống thông gió dài hàng chục mét và một trường học tôn giáo lớn ở tầng thứ hai.
8. Kaymakli (Thổ Nhĩ Kỳ) – Kiệt tác kiến trúc đa tầng liền mạch
Nằm cách Derinkuyu không xa, Kaymakli là một hiện thân khác của nghệ thuật kiến trúc hang động Cappadocia. Mặc dù có ít tầng hơn Derinkuyu (khoảng 8 tầng được khai quật và mở cửa cho công chúng), Kaymakli lại vượt trội về sự tinh vi trong việc bố trí không gian sinh hoạt gia đình. Ở độ sâu khoảng 40 mét dưới lòng đất, thành phố này được thiết kế như một tổ ong khổng lồ với các kho chứa đồ, nhà bếp chung, chuồng gia súc nằm ở các tầng nông để tiện thông khí, trong khi các khu vực sinh hoạt riêng tư và hầm mộ nằm sâu phía dưới. Các phiến đá tròn nặng từ 200 đến 500 kg được bố trí ở các lối đi làm cửa chặn khẩn cấp, chỉ có thể mở từ bên trong, biến Kaymakli thành một pháo đài bất khả xâm phạm trước mọi kẻ thù ngoại xâm.
7. Petra (Jordan) – Đô thị đá đỏ và hệ thống ngầm dẫn nước thiên tài
Được vinh danh là một trong Bảy kỳ quan thế giới mới, Petra không chỉ nổi tiếng với các mặt tiền đền đài chạm khắc trực tiếp vào vách đá sa thạch hồng rực, mà còn ẩn giấu một hệ thống kỹ thuật thủy lực và ngầm hóa vĩ đại. Vào thời kỳ hoàng kim thế kỷ thứ I trước Công nguyên, thủ đô của đế quốc Nabataea này nằm ở ngã ba của các con đường buôn bán hương liệu, đòi hỏi nguồn nước ngọt khổng lồ giữa sa mạc khô cằn. Người Nabataea đã xây dựng một hệ thống đập nước, bể chứa khổng lồ và mạng lưới đường hầm ngầm, máng dẫn nước bằng gốm sứ dài hơn nhiều kilômét xuyên qua các hẻm núi Siq hẹp. Hệ thống này không chỉ kiểm soát dòng lũ quét nguy hiểm từ các cơn bão sa mạc mà còn chuyển hướng nước ngầm vào sâu trong trung tâm thành phố, nuôi sống một đô thị sa mạc với hơn 30.000 cư dân.
6. Wieliczka (Ba Lan) – Vương quốc muối mỏ dưới lòng đất
Được khai thác liên tục từ thế kỷ XIII cho đến năm 2007, mỏ muối Wieliczka gần Kraków (Ba Lan) là một thành phố công nghiệp dưới lòng đất thực sự với quy mô đáng kinh ngạc. Trải dài trên 9 cấp độ độ sâu khác nhau, từ 64 mét xuống đến độ sâu tối đa 327 mét, hệ thống đường hầm của Wieliczka có tổng chiều dài lên tới hơn 287 km. Điểm làm cho nơi đây vượt qua khái niệm một mỏ khoáng sản thông thường chính là văn hóa điêu khắc muối của các thế hệ thợ mỏ. Họ đã tạc nên một thế giới ngầm kỳ ảo gồm hàng chục nhà thờ, điện thờ, hồ nước mặn ngầm, tượng đài và các sảnh đường khổng lồ được chạm trổ tinh xảo từ chính khối muối đá. Thánh đường St. Kinga nằm ở độ sâu 101 mét là nhà thờ ngầm lớn nhất thế giới, nơi mọi vật dụng từ chùm đèn pha lê đến bệ thờ đều được làm hoàn toàn bằng muối.
5. Coober Pedy (Úc) – Thủ phủ opal ngầm trên sa mạc
Khác biệt hoàn toàn với các di tích cổ đại, Coober Pedy là một thành phố ngầm hiện đại vẫn đang có nhịp sống sôi động tại bang Nam Úc. Do nền nhiệt độ ban ngày trên sa mạc thường xuyên vượt quá 45 độ C, hơn một nửa trong tổng số khoảng 2.000 cư dân của thị trấn này đã chọn sinh sống bên trong các mỏ opal cũ hoặc tự đào hang vào các sườn đồi sa thạch. Những ngôi nhà ngầm (được gọi là “dugouts”) tại đây có đầy đủ tiện nghi từ phòng khách, bếp hiện đại, kết nối internet cho đến bể bơi riêng, với độ sâu dao động từ 3 đến 7 mét dưới mặt đất. Thị trấn này còn sở hữu cả những công trình công cộng hoành tráng ngầm như nhà thờ Chính thống giáo St. Elijah, khách sạn, quán bar và bảo tàng, minh chứng cho khả năng thích ứng tuyệt vời của con người trước điều kiện khí hậu khắc nghiệt.
4. Setenil de las Bodegas (Tây Ban Nha) – Đô thị khổng lồ nép mình dưới khối đá khổng lồ
Tọa lạc tại tỉnh Cádiz, miền nam Tây Ban Nha, Setenil de las Bodegas là một biến thể độc đáo của kiến trúc ngầm và bán ngầm. Thay vì đào sâu xuống lòng đất như Derinkuyu, cư dân nơi đây đã tận dụng một hẻm núi do xói mòn của sông Trejo để xây dựng nhà cửa trực tiếp khoét sâu vào bên dưới những khối đá bazan và sa thạch khổng lồ nhô ra. Hàng trăm ngôi nhà tại đây có phần mái chính là lớp vỏ núi đá tự nhiên dày hàng chục mét, giúp không gian bên trong luôn mát mẻ vào mùa hè và ấm áp vào mùa đông mà không cần hệ thống điều hòa nhân tạo. Trải qua lịch sử từ thời Trung Cổ, Setenil de las Bodegas vẫn duy trì cấu trúc đô thị hoàn chỉnh với các con đường uốn lượn theo sườn núi và hàng ngàn cư dân sinh sống ổn định.
3. Noanam (Bắc Kinh, Trung Quốc) – Thành phố phòng thủ hạt nhân dưới lòng thủ đô
Được xây dựng trong thời kỳ đỉnh điểm của Chiến tranh Lạnh (thập niên 1960 – 1970) theo lệnh của Chủ tịch Mao Trạch Đông, Dự án Công sự Phòng không Bắc Kinh (thường được biết đến với tên gọi ngầm là Dixia Cheng hay Địa Hạ Thành) là một công trình quân sự vĩ đại. Nằm sâu từ 8 đến 18 mét bên dưới các con phố sầm uất của thủ đô Trung Quốc, hệ thống này che chở một mạng lưới đường hầm dài ước tính khoảng 30 km, bao phủ diện tích hơn 85 km vuông. Dixia Cheng được thiết kế để dung chứa tới 300.000 đến 400.000 người trong trường hợp xảy ra một cuộc tấn công hạt nhân hoặc chiến tranh tổng lực. Bên trong lòng đất từng được trang bị đầy đủ bệnh viện, trường học, nhà máy sản xuất, rạp chiếu phim và các kho dự trữ ngũ cốc quy mô lớn, thể hiện tham vọng và năng lực kỹ thuật quân sự mang tầm vóc quốc gia.
2. Montreal Underground City (RES1, Canada) – Đô thị ngầm thương mại lớn nhất hành tinh
Đứng ở vị trí số 2 là một kiệt tác của quy hoạch đô thị hiện đại: Thành phố ngầm Montreal (được gọi chính thức là RÉSO) tại Quebec, Canada. Được phát triển từ năm 1962 nhằm giải quyết cái lạnh cắt da cắt thịt của mùa đông Bắc Mỹ (nhiệt độ có lúc chạm mức -30 độ C), RÉSO là hệ thống đường đi bộ ngầm lớn nhất thế giới. Với tổng chiều dài mạng lưới lên tới 33 km, kết nối hơn 60 khu phức hợp dân cư và thương mại, hệ thống này bao phủ diện tích 12 km vuông dưới trung tâm thành phố Montreal. Mỗi ngày, hơn 500.000 lượt người sử dụng RÉSO để di chuyển qua lại giữa các ga tàu điện ngầm, văn phòng làm việc, trường đại học, trung tâm mua sắm, khách sạn và các phòng hòa nhạc mà không bao giờ phải đặt chân lên mặt đường tuyết phủ.
1. MosMetro (Nga) – Hệ thống hầm trú ẩn và cung điện ngầm vĩ đại nhất lịch sử
Vị trí số 1 trong danh sách những không gian dưới lòng đất đồ sộ và có giá trị lịch sử sâu sắc nhất thuộc về MosMetro (Hệ thống tàu điện ngầm Moskva, Nga). Không chỉ là một phương tiện giao thông công cộng vận chuyển hơn 7 triệu lượt khách mỗi ngày, MosMetro từ khi khởi công vào năm 1931 dưới thời Liên Xô đã được định hình như một hệ thống phòng thủ dân sự và cung điện ngầm hoành tráng. Với tổng chiều dài các tuyến hiện đạt hơn 450 km và hàng trăm nhà ga nằm ở độ sâu trung bình từ 20 đến 84 mét (như ga Park Победы sâu tới 84 mét), hệ thống này được thiết kế theo tiêu chuẩn quân sự nghiêm ngặt để có thể biến thành các hầm trú bom hạt nhân kiên cố bậc nhất thế giới. Trong suốt Trận chiến Moskva năm 1941, hàng vạn người dân đã sinh sống, sinh con và làm việc bên dưới các sân ga này, trong khi các nhà ga sâu được dùng làm sở chỉ huy của quân đội Xô Viết. Kiến trúc của MosMetro là sự kết hợp kinh ngạc giữa đá cẩm thạch quý, tranh khảm mosaic nghệ thuật và hệ thống cửa chống áp lực hạt nhân khổng lồ, xứng đáng đứng đầu các kỷ lục về không gian ngầm của nhân loại.
Bảng Đối Soát Thông Số Kỷ Lục Các Thành Phố Dưới Lòng Đất
| STT | Tên Kỷ Lục / Địa Danh | Vị Trí / Quốc Gia | Thông Số Kỷ Lục Nổi Bật | Năm Xác Lập / Thời Kỳ |
|---|---|---|---|---|
| 1 | MosMetro (Hệ thống hầm ngầm Moskva) | Nga | Độ sâu tối đa 84m, chiều dài mạng lưới >450 km | 1931 – Nay |
| 2 | RÉSO (Montreal Underground City) | Canada | Chiều dài đường hầm ngầm 33 km, phục vụ 500.000+ người/ngày | 1962 – Nay |
| 3 | Dixia Cheng (Địa Hạ Thành Bắc Kinh) | Trung Quốc | Diện tích 85 km², sức chứa 300.000 – 400.000 người | Thập niên 1960 |
| 4 | Setenil de las Bodegas | Tây Ban Nha | Hàng trăm ngôi nhà khoét sâu dưới khối đá bazan tự nhiên khổng lồ | Thế kỷ XII – Nay |
| 5 | Coober Pedy | Úc | Thủ phủ opal sa mạc, nhà ngầm sâu 3 – 7m | 1915 – Nay |
| 6 | Mỏ muối Wieliczka | Ba Lan | Độ sâu 64m – 327m, 287 km đường hầm muối | Thế kỷ XIII – 2007 |
| 7 | Thành phố ngầm Petra | Jordan | Hệ thống máng dẫn nước và đập ngầm cung cấp nước cho 30.000 dân | Thế kỷ I TCN |
| 8 | Kaymakli | Thổ Nhĩ Kỳ | 8 tầng ngầm, độ sâu khoảng 40m, kiến trúc tổ ong | Thế kỷ VIII TCN |
| 9 | Derinkuyu | Thổ Nhĩ Kỳ | Độ sâu 85m, 18 tầng ngầm, sức chứa 20.000 – 50.000 người | Thế kỷ VIII TCN |
| 10 | Naours | Pháp | Độ sâu 15m – 33m, 28 hành lang, gần 300 phòng ngầm | Thời Trung Cổ |
Ý Nghĩa Khoa Học Và Tầm Nhìn Tương Lai Của Không Gian Ngầm
Nhìn nhận từ góc độ địa chính trị và phát triển bền vững trong năm 2026, việc nghiên cứu các thành phố dưới lòng đất không chỉ mang giá trị bảo tồn lịch sử mà còn đóng vai trò là kim chỉ nam cho tương lai của nhân loại. Khi biến đổi khí hậu làm gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan, mực nước biển dâng cao và các đô thị trên mặt đất đối mặt với áp lực quá tải dân số, không gian ngầm chính là “tầng sinh thái thứ hai” mà các kỹ sư đô thị đang hướng tới.
Các nghiên cứu địa kỹ thuật hiện đại cho thấy việc quy hoạch hạ tầng ngầm sâu (như hệ thống giao thông cao tốc ngầm, kho năng lượng tái tạo, nông nghiệp công nghệ cao trong lòng đất) giúp tiết kiệm đến 40% năng lượng điều hòa nhiệt độ và bảo vệ cơ sở hạ tầng trước các xung đột địa chính trị hoặc thảm họa thiên nhiên. Những di sản như Derinkuyu hay MosMetro là minh chứng rõ ràng nhất cho thấy con người luôn tìm thấy cách sinh tồn và thăng hoa ngay cả trong những không gian tưởng chừng như ngột ngạt nhất.
Câu Hỏi Thường Gặp (FAQ) Về Các Thành Phố Dưới Lòng Đất
1. Làm thế nào để các thành phố ngầm cổ đại giải quyết vấn đề thông gió khi ở độ sâu lớn?
Các cư dân cổ đại tại những nơi như Derinkuyu hay Naours đã áp dụng các nguyên tắc khí động học cực kỳ thông minh thông qua việc đào các ống thông gió thẳng đứng (shafts) xuyên suốt qua các tầng. Các ống này không chỉ cung cấp oxy tươi từ mặt đất mà còn tận dụng sự chênh lệch áp suất nhiệt độ để tạo ra luồng đối lưu không khí tự nhiên, đẩy khí độc và carbon dioxide ra ngoài trong khi hút không khí sạch vào sâu bên trong.
2. Con người có thể sống hoàn toàn dưới lòng đất trong thời gian dài mà không bị ảnh hưởng sức khỏe không?
Về mặt sinh học, việc thiếu ánh sáng mặt trời tự nhiên trong thời gian dài có thể gây thiếu hụt vitamin D và ảnh hưởng đến nhịp sinh học (circadian rhythm) của con người. Tuy nhiên, các cư dân tại những đô thị ngầm hiện đại như Coober Pedy hoặc các trạm nghiên cứu ngầm đã khắc phục điều này bằng cách sử dụng hệ thống chiếu sáng phổ rộng mô phỏng ánh sáng mặt trời, kết hợp chế độ dinh dưỡng giàu vitamin và các đợt lên mặt đất định kỳ.
3. Làm sao các thành phố ngầm như Derinkuyu có được nguồn nước ngọt ổn định khi chiến tranh bao vây?
Hầu hết các thành phố ngầm lớn đều được xây dựng cắt qua các mạch nước ngầm tự nhiên hoặc kết nối trực tiếp với các tầng ngậm nước sâu bên dưới lớp đá. Tại Derinkuyu, các kỹ sư đã đào những giếng nước sâu tới hơn 85 mét chạm đến nguồn nước ngầm tinh khiết, đồng thời bố trí các đường ống ngầm hoàn toàn độc lập với hệ thống nước sinh hoạt bên trên mặt đất để ngăn chặn việc kẻ thù đầu độc nguồn nước.

